معمولا خونریزی ها کوچک بوده و بعد چند دقیقه بدون نیاز به کمک خاصی خود به خود قطع می شوند؛ اما گاهی خونریزی شدید بوده و باعث می شود که در طول مدت زمان کوتاهی قسمت زیادی از خون خارج شده و ورزشکار دچار شوک شده و در نهایت بمیرد.

تعریف: خونریزی یعنی خارج شدن خون از درون عروق خونی که در نتیجه ی جراحت و بریدگی اتفاق می افتد .

دستگاه گردش خون :

 از سه جزء اصلی زیر تشکیل شده است :

1-      قلب

2-       رگها

3-      - خون

 وظیفه این دستگاه انتقال مواد غذائی واکسیژن به سلولهای بدن وهمچنین انتقال مواد دفعی ودی اکسید کربن سلولها به اندامهای دفعی می باشد

عوارض خونریزی

1-      کاهش حجم خون که منجر به کاهش فشار خون میشود.

2-      بعلت کاهش حجم خون تعداد ضربان قلب افزایش مییابد

3-      بعلت کاهش حجم خون ؛کاهش اکسیژن رسانی به بافت ها صورت میگیرد

علائم ونشانه های خونریزی

به صورت واکنشی و برای جبران خون از دست رفته، خون کمتری به قسمتهای کم اهمیت تر مثل پوست و اندام ها می رسد و به همین دلیل رنگ پریدگی پوست و مخاطها جزو علایم شایع خونریزی است. در مراحل اولیه و یا خونریزی های خفیف به جز رنگ پریدگیهای مختصرپوست و افزایش تعداد ضربان قلب علایمی دیده نمیشود ولی با افزایش شدت خونریزی علایم زیر ظاهر میشود :

1 - تشنگی

 2- ضعف، بی حالی،بی قراری و پرخاشگری

 3- تند شدن ضربان قلب و ضعیف شدن نبضهای محیطی

 4- عرق سرد روی پیشانی

 5- تنفس سریع و سطح

 6- تهوع و استفراغ

 7 - افت فشار خون

 8 - خواب آلودگی

 9- احساس سبکی سر، سرگیجه و سردی پوست

 10- احساس سرما

 11- وجود علایم خاص خونریزی در ارتباط با بعضی از قسمت های بدن مثلا خونریزی جمجمه، درون قفسه سینه یا شکم و...

 12- مشاهده خروج خون از زخم در موارد خونریزی خارجی

ــ به خاطر کاهش رسیدن خون اکسیژن دار به مغز، فرد دچار خواب آلودگی، گیجی، سیاهی رفتن چشمها و یا اضطراب و بی قراری می شود .

انواع خونریزی :

1 - خونریزی سرخرگی: این نوع خونریزی به دلیل سرعت زیاد جریان خون به صورت جهنده و با فشار زیاد است.رنگ خون به دلیل محتوای اکسیژن بالا قرمز روشن است. این نوع خونریزی به آسانی مهار نمیشود.

2  - خونریزی سیاهرگی: سیاهرگها شامل خون تیره بوده و جریان خون در آن آرام است و در نتیجه این نوع خونریزی بدون جهت و فشار بوده و آسانتر از خونریزی سرخرگی مهار میشود. یک خطر جدی خونریزی سیاهرگی، ورود هوا (مکش هوا ) به درون خون و بروز مرگ ناگهانی است و میتوان با فشار ملایم آنرا مهار کرد .

3  - خونریزی مویرگی: خون موجود در مویرگ ها مخلوطی از خون سرخرگی و سیاهرگی است. خون معمولا از زخم نشت می کند و مقدار خون از دست رفته نیز کم است . معمولا فشار روی زخم برای مهار خونریزی کفایت می کند در این نوع خونریزی خطر عفونی شدن زخم بیشتر از خطر از دست رفتن خون مطرح است .

باتوجه به کانون خونریزی، خونریزیها به دو دسته تقسیم می شوند :

1 - خونریزی داخلی:در خونریزی داخلی،خون از درون عروق خارج شده، ولی داخل بدن باقی میماند.یعنی خون به درون حفرات بدن مثل شکم، قفسه سینه، جمجمه و ... می ریزد. این نوع خونریزی را با چشم نمی توان دید و تشخیص آن مشکل است .

2 - خونریزی خارجی: در خونریزی خارجی، خون از بدن خارج شده و بیرون می ریزد و غالبا نتیجه ی بریدگی، جراحت  و شکستگیهای باز استخوان ها ایجاد می شود .

اقدامات و کمکهای اولیه در خونریزی ها

1  . در ارائه کمکهای اولیه سرعت عمل به خرج دهید اما خونسردی خود را حفظ کنید تاخیرممکن است باعث صدمات شدید و بحرانی برای ورزشکار مصدوم شود .

2  .علایم حیاتی را کنترل کنید

3 . ورزشکار مصدوم را به پشت بخوابانید و پاها را در وضعیت بالا ببرید .

4 . خونریزی را کنترل کنید .

5 . ورزشکار را گرم نگه دارید

6 .ورزشکار  را در وضعیت استراحت قرار داده و اندام زخمی را بی حرکت کنید

7 . لباس ورزشکار را در ناحیه آسیب دیده شل کنید

8 . در صورت بروز شوک، پاهای ورزشکار را بالا نگه دارید اما در صورت خونریزی سر و گردن نباید سر ورزشکار را نسبت به بقیه بدن پایین تر نگه داشت ، چون سبب خونریزی بیشتر می شود .

9 . جهت بررسی وضعیت جریان خون اعضاء از لمس نبض و گرمی هر اندام و همچنین معاینه پر شدن مویرگی ناخن ها   استفاده کنید.پر شدن فوری بستر ناخن نشاندهنده جریان خون مناسب است و پر شدن بستر ناخن در مدت زمان بیش از 2 ثانیه غیر طبیعی است .

10 . در صورتی که خون لخته شده باشد، از کندن و تمیز کردن آن خودداری کنید؛ زیرااین کار سبب خونریزی مجدد میشود .

11 . هرگز اشیائی مانند چاقو، تکه های شیشه و... را از زخم خارج نکنید زیرا امکان تشدید آسیب و خونریزی بیشتر وجود دارد. در این شرایط، از یک دستمال و یا باند حلقه شده به نام تــامپون استفاده کنید. توجه داشته باشید که تامپون باید کاملا اطراف جسم را بپوشاند طوری که وقتی خواستید روی آن باندپیچی کنید، به جسم فشار وارد نشود .

12 . ورزشکار را به مرکز درمانی انتقال دهید .

روشهاي مهار خونريزي

1ـ  فشار مستقيم بر روي محل خونريزي                                                                                      

موثرترین روش در کنترل خونریزی از طریق فشار مستقیم است ابتدا باید با پوشیدن دستکش از آلودکی و آغشته شدن دستان خود جلوگیری نمائید در صورت عدم وجود دستکش ؛ از چند گاز یا پارچه تمیز استفاده نمائید ابتدا محل خونریزی را از نظر وجود جسم خارجی معاینه کرده در صورت نبودن جسم خارجی از این روش استفاده می شود و به این طریق انجام می‌شود که روی موضع را 10 تا 15 دقیقه بدون برداشتن دست و یا کم کردن فشار ادامه دهید، فشار ثابت و محکمی به زخم وارد آورید تا خونریزی قطع شود .

همین که خونریزی مهار شد ، باندی را محکم بر سطح زخم پیچیده و "پانسمان فشاری" ایجاد کنید. کاربرد پانسمان فشاری به منظور ایجاد فشار کافی و مستقیم به زخم است تا خونریزی کنترل شود. چندین لایه گاز استریل بر روی زخم بگذارید .یک لایه ضخیم باند بر روی گازهای استریل قرار دهید. لایه ضخیم مناسب برای خونریزی حاد ، گازهای چند لایه ای است .



اگر برای خونریزی حاد از پانسمان فشارنده استفاده کرده اید نبض  ورزشکار را ، درست در انتهای ناحیه ضایعه دیده ، امتحان کنید چراکه ممکن است در اثر فشار زیاد، جریان خون در دست و یا پای ورزشکار متوقف شود. اگر نبض بیمار را احساس نمی کنید فشار را کمی کاهش داده تا مجدداً جریان خون برقرار شود، باید یه طور مداوم در ضمن درمان نبض ورزشکار را کنترل کنید. در بعضی موارد قطع یک سرخرگ اصلی جریان خونی را که برای ایجاد ضربان لازم است متوقف می کند .  

2- بالا نگه داشتن عضو آسيب ديده                                                                                         

یعنی بالاتر از سطح قلب قرار دادن عضو مجروح که این عمل مخصوصا اگر خونریزی در دست یا ساق پا باشد براحتی امکان پذیر است. که به علت نیروی جاذبه فشار خونریزی کمتر می‌شود. در صورت وجود شکستگی در عضو استفاده از این روش محدودیت دارد .

3ـ فشار بر روي نقاط فشار (منظور از نقاط فشار، نقاطي هستند كه شريان يا همان سرخرگ اصلي، از آن عبور كرده است.)

روش فشار مستقیم ممکن است بدلیل شدت جراحت وارده و یا نوع زخم غیر ممکن باشد و یا بدلیل خونریزی بیش از حد نتواند خونریزی را کنترل کند. در این گونه موارد بر روی سرخرگ اصلی در نقطه‌ای بالاتر از محل خونریزی جایی که سرخرگ از روی یک استخوان عبور می کند (نقاط فشار) فشار وارد می کنیم تا خون به قسمت- زخم نرسد و آنقدر فشار می‌دهیم تا خونریزی قطع شود. البته فشار بر روی سرخرگ نباید بیش از 10 دقیقه طول بکشد .

توجه : چنانچه در این محل ها شکستگی استخوانی باشد در استفاده از این روش محدودیت وجود دارد

4-   اگر خونريزي جزئي باشد، خونريزي ممكن است با ريختن آب سرد بر  روي آن بند بيايد.

5 ـ استفاده از تورنيكت يا شريان بند در خونريزي هاي شديد

 تورنيكت باند عريزي است كه استفاده از آن به طور صحيح سرخرگ را بسته و مانع خونريزي ميشود.این روش فقط زمانی انجام میشود که کوششهای قبلی جهت کنترل خونریزی موثر واقع نشود ویا در مواقعی که اندامی قطع گردیده و نگرانی درمورد ازبین رفتن بافتهای پائین تر از محل بستن تورنیکت نباشد تورنیکه را گرو و شریان‌بند یا رگ‌بند نیز می‌گویند. برای این روش پارچه یا دستمالی به پهنای حدود 5 سانتی‌متر را بالاتر از محل خونریزی طوری می‌بندیم که خونریزی قطع شود و بیمار را سریعا به بیمارستان می‌رسانیم. این روش فقط در اندام ها (دست و پا ها) قابل استفاده است و بیشتر از 5/1 ساعت نباید طول بکشد چون باعث تخریب بافت پایین‌تر از آن می‌شود. و برای جلوگیری از عوارض آن بهتر است هر 15دقیقه یکبار باز شده و دوباره بسته شود .

 دربستن تورنيكت بايد بسيار دقت كرد . چه بسا افرادي كه به دليل سهل انگاري امدادگران عضو خود را از دست داده اند  .در بستن تورنيكت در قسمتي از اندام مثلاً دست بايد توجه كرد براي جلوگيري از آسيب و قطع عضو سالم به اندازه اي تورنيكت را محكم كنيم كه نبض احساس شود تا از تخريب عضو جلوگيري شود و حدالمقدور سعي شود از تورنيكت استفاده نشود .

 روش بستن تورنيكت :

1-   ابتدا گاز يا دستمالي بر روي بازو قرار دهيد كه علاوه بر نقش حفاظتي باعث افزايش فشار در آن نقطه گردد .

2- به وسيله باند نواري دستمال فوق را ثابت كنيد. وسپس اهرمي مثل يك تكه چوب يا لوله يا حتي خودكار را روي آن قرار دهيد وباند را بعد از قراردادن آن گره ديگري بزنيد.

3- اهرم را به حول مركز گره تا اندازهاي بچرخانيد كه خونريزي قطع شود در اينحال اهرم را بوسيله گره ثابت كنيد .

 زمان بستن، تورنيكت را در محلي كه قابل رويت باشد بنويسيد . به هیچ وجه تورنیکت را به منظور خونرسانی به اعضا باز نکنید. چرا که این کار کمکی نمی کند و تنها احتمال خطر را برای فرد بیشتر می کند.

  نكته :   1- اندامي كه با تورنيكت بسته شده حتماً بايد در معرض ديد باشد .

             2- حتي در زخمهاي ران و بازو تورنيكت حداقل بايد 2 اينچ يا5 سانتي متر بالاتر از آن بسته شود.

  عده اي از پزشكان استفاده از كيسه هوائي دستگاه فشار خون با فشار حدود 150 ميلي متر جيوه را پيشنهاد مي كنندكه عملاً اگر امكان پذير باشد راه ايمني تري ميباشد.  

اقدامات اورژانس در خونریزی خارجی در اثر ورود یک شئ خارجی برنده

بعضی مواقع خونریزی خارجی در اثر ورود یک شئ خارجی برنده مانند شیشه؛چوب ،  میله و ...ایجاد می شود که ممکن است در محل زخم باقی مانده باشند. در این مواقع هیچگاه نباید جسم خارجی باقیمانده راخارج کرد زیرا اگر جسم خارجی را بیرون بیاوریم ممکن است خونریزی خارجی شدیدترشود چرا که ممکن است قسمتی از رگ بریده شده توسط خود جسم خارجی مسدود شده باشد وبه کنترل خونریزی کمک کند ولی با برداشتن آن محل خونریزی دهنده وسیع تر شده یا اینکه در ضمن بیرون کشیدن میتواند رگهای مجاور را نیز پاره کند و خونریزی را شدید تر نماید .

در این موارد دور تا دور انتهای بیرونی جسم خارجی را آنقدر گاز تمیز یا یک حوله لوله شده قرار می دهیم تا بلندی پانسمان با انتهای جسم خارجی هم سطح شود سپس روی آن را باندپیچی کرده و از روشهای دیگر کنترل خونریزی خارجی نیز استفاده می کنیم .

رساندن بیمار به مرکز درمانی

كنترل بوسيله سرما :

  در موارد شكستگي، سوختگي وخونريزيهاي خفيف ميتوان با استفاده از كيسه هاي حاوي يخ در محل ضايعه، علاوه بر كاهش درد و تورم  باعث كاهش خونريزي نيز شد. توجه داشته باشيد كه استفاده از سرما به تنهائي نميتواند در كنترل خونريزي موثر باشد وبايد همراه با ديگراقدامات انجام گيرد.

توجه : براي جلوگيري ازسرمازدگي مورد نظر، كمپرس سرما را نبايد بيش از 20 دقيقه ادامه داد.

دکترابوالفضل گائینی- رئیس هیات پزشکی ورزشی استان هرمزگان